Ha'e peteĩ ñe'ẽ oĩva Tupi-Guarani ñe'ẽ atype Amérika Latina-pe.
Guarani (térã), hekopeteve hag̃ua, peteĩchagua tenondegua ojekuaáva Paraguái Guarani ramo (hérava «ñe'ẽ tavayguáva»), ha'e peteĩ ñe'ẽ ypykuéra rehegua Amérika Ñembyguápe, oĩva Tupi ñe'ẽnguéra aty Tupi-Guarani ñemoñarépe. Ha'e peteĩva Paraguái ñe'ẽ teégui (castellano ykére), upépe tavayguakuéra hetavéva oñe'ẽ hese, ha okaháre oikóva kuéra mbyte peteĩ ñe'ẽnténte oñe'ẽ. Oñeñe'ẽ hese tetãnguéra ijyképe oĩva komunidakuérape, umíva apytépe Arhentína yvate kuarahyresẽ gotyo, Volívia kuarahyresẽ hag̃ua ha Pindoráma kuarahyreike gotyo pehẽnguérape. Ha'e Arhentína Corrientes tetãvore ñe'ẽ tee mokõiha 2004 guive; avei ha'e Mercosur ñe'ẽ tee. Guarani ha'e peteĩ umi Amérikape ypykuéra ñe'ẽ oñemyasãivéva apytégui, ha peteĩnte umi iñe'ẽhára apytépe heta oĩva ndaha'éiva ypykuéra. Kóva ha'e peteĩ jepokuaa'ỹ iñinteresánteva Amérikape, hag̃ua ñe'ẽnguéra Europa ñemoĩmby reheguáva gotyo ñemoambue (ko kásope, ambue ñe'ẽ tee castellano gotyo) ambue hendápe haimete opa rupi hag̃ua peteĩ techaukaha tekoha ha mávapa hag̃ua mestizo-kuérape g̃uarã (tapicha karaiñe'ẽ ha Amérika ypykuéra ñemoñare oñondive), ha avei Amérika ypykuéra ndojehe'áivape g̃uarã. Pa'i jesuita Antonio Ruiz de Montoya, omoherakuãva 1639-pe peteĩha Guarani ñe'ẽtekuaa ojehaipyre aranduka hérava Tesoro de la lengua guaraní (Guarani ñe'ẽ mba'eryru)-pe, omombe'u hese ha'eha peteĩ ñe'ẽ «hypy'ũ ha porãitereíva ikatúva oñembojoja umi ñe'ẽ herakuãvévare». «Guarani» héra ojeipuru jepi Paraguái ñe'ẽ teére. Jepémo upéicha, kóva ha'e peteĩ joaju ñe'ẽjopara rehegua pehẽngue, ha ipehẽnguekuérape oñehenói jepi Guarani.