Lulimi lwa mu ttabi lya Bantu mu maka g'ennimi ga Niger-Congo, era mu ngeri y'ensengeka lulimi olweyungaganya ennyo, nga ekikolwa kiyungibwa ku mukozi.
Oluganda, oba Ganda (Oluganda), lumu ku nnimi enkulu mu Yuganda, era lwogerwa abantu abasoba mu bukadde butaano ab'e Baganda n'abalala mu masekkati ga Yuganda, omuli n'ekibuga ekikulu Kampala mu Yuganda. Luli mu ttabi lya Bantu ery'amaka g'ennimi ga Niger-Congo. Mu ngeri y'ensengeka, lulimi olweyungaganya ennyo, nga lulina ensengeka y'ebigambo ey'omukozi-ekikolwa-ekintu n'enkwatagana y'ensengeka y'ebigambo ey'ekika kya nominative-accusative. Olw'okuba n'aboogera olulimi olw'olubereberye abasoba mu bukadde buna mu kitundu kya Buganda, n'obukadde obulala obw'aboogera obulungi mu bifo ebirala, Oluganda lwe lulimi olusinga okwogerwa mu Yuganda. Nga lulimi olw'okubiri, luddira Olungereza era lukulembera Oluswayiri. Oluganda lukozesebwa mu masomero agamu aga pulayimale mu Buganda, abayizi gye batandika okuyiga Olungereza, olulimi olutongole olusooka mu Yuganda. Okutuusa mu myaka gya 1960, Oluganda lwe lwali olulimi olutongole olw'okuyigiriza mu masomero aga pulayimale mu buvanjuba bwa Yuganda.